رشد و تغذيه كودك

چنانچه يك خانم در دوران بارداري دچار سوءتغذيه باشد يا يك كودك در دو سال اول عمر دچار سوءتغذيه شود رشد جسمي  و ذهني او دچار تأخير شده و براي تمام عمر گرفتار خواهد شد .
حق همه كودكان است كه از تغذيه خوب، محيط مناسب و مراقبت‌هاي بهداشتي اساسي برخوردار باشند تا در مقابل بيماري محافظت شده و از رشد و تكامل مناسب بهره‌مند شوند .
كودكان از رشد سريع برخوردارند لذا بايد از تولد تا دو سالگي هر ماه وزن شوند. چنانچه درست وزن نگيرند، مشكلي وجود دارد كه بايد به آن توجه شود . وزن‌گيري منظم بهترين علامت رشد خوب و حاكي از كسب مهارت‌هاي تكاملي كودك است . چنانچه  كودك در  6 ماه اول عمر فقط شير مادر را دريافت كند از رشد خوبي برخوردار خواهد بود. تغذيه با شير مادر كودك را در مقابل بيماري‌ها محافظت مي‌كند، همچنين تضمين‌كننده رشد خوب جسمي و ذهني و كسب تكامل در كودك است. شيرخواراني كه از شير مادر محروم هستند ممكن است به راحتي كودكاني كه با شير مادر تغذيه مي‌شوند يادگيري نداشته باشند. چنانچه كودكي به مدت دو ماه وزن نگيرد ممكن است نياز به دريافت مواد مغذي بيشتري داشته باشد، ممكن است بيمار باشد يا نياز به توجه و مراقبت بيشتر داشته باشد. لذا وظيفه والدين و كاركنان بهداشتي درماني كشف سريع علت و رفع آن است. بايد هر كودكي كارت پايش رشد خاص خود را داشته باشد تا وزن او روي آن ثبت شود كه نشانگر رشد كودك باشد. اگر منحني رشد كودك سير بالارونده داشته باشد او خوب رشد مي‌كند ولي چنانچه صاف و يا نزولي شود جاي تأمل و نگراني خواهد بود. اگر كودكي مرتباً وزن نمي‌گيرد يا خوب رشد نمي‌كند سؤالات مهمي مطرح مي‌شود كه عبارتنداز :
1 - آيا دفعات غذا خوردن كودك كافي است؟ آيا زماني كه غذاي كمكي شروع مي‌شود تا پايان دو سالگي دفعات غذا افزايش مي‌يابد؟ روزانه سه تا پنج بار غذا مي‌خورد؟
2 - آيا غذاي كافي دريافت مي‌كند؟ اگر كودك غذايش را تمام  مي‌كند و باز هم مي‌خواهد بايد غذاي  بيشتري به او داده شود .
3 - آيا غذاي كودك حاوي انرژي و مواد مغذي كافي است؟ غذاي كودك بايد متنوع و حاوي موادي از تمام گروه‌هاي غذايي باشد از جمله : گوشت، ماهي، تخم‌مرغ، حبوبات،  خشكبار، غلات، نخود، لوبيا سبز و... و نيز افزودن كمي روغن كه انرژي غذا را افزايش مي‌دهد .
4 - آيا كودك از غذا خوردن امتناع مي‌كند؟ اگر به نظر مي‌رسد كودك طعم يك غذا را دوست ندارد بايد غذاهاي ديگر به او داده شود، غذاي جديد را بايد تدريجي آغاز كرد .
5 - آيا كودك بيمار است؟ كودك بيمار نياز به تشويق دارد كه مقداري غذا بخورد. او را بايد مكرر و كم كم غذا داد . بعد از بيماري نيز به مدت يك هفته به يك وعده غذاي اضافي نياز دارد. شيرخواراني كه غذايشان فقط شير مادر است بايستي حداقل روزانه يك وعده شير اضافي به مدت يك هفته دريافت كنند. چنانچه كودكي مكرراً بيمار مي‌شود بايستي توسط پزشك ديده شود .
6 - آيا كودك غذاي كافي كه حاوي ويتامين آ باشد دريافت مي‌كند تا از ابتلاي او به بيماري‌ها پيشگيري شود؟  شير مادر از لحاظ ويتامين آ غني است. ساير غذاهاي حاوي ويتامين آ عبارتنداز: جگر، تخم‌مرغ، محصولات لبني، ميوه‌ها و سبزي‌هاي زرد و نارنجي و بسياري از سبزي‌ها با برگ سبز. اگر اين غذاها به مقدار كافي در دسترس نيست   بايستي سالي دو بار كپسول ويتامين آ دريافت كند كه دوز آن را براي سن كودك پزشك تعيين مي‌كند. در مناطقي كه از قطره AD  استفاده مي‌كنند كپسول تجويز نمي‌شود .
7 - آيا كودكي كه از شير مادر محروم است شير مصنوعي را با بطري دريافت مي‌كند؟ در شش ماه اول عمر بهترين غذا شير مادر است كه بايد فقط و فقط آن را دريافت كند. از  6 ماهگي به بعد علاوه بر شير مادر كه بهترين شير و منبع مهم مواد مغذي مختلف است غذاهاي كمكي را نيز بايد دريافت كند. اگر شير مادر نمي‌خورد استفاده از هر شيري بايد به وسيله فنجان باشد و استفاده از بطري ممنوع است .
8 - آيا آب و غذاي كودك تميز است؟ چنانچه جواب منفي باشد كودك غالباً بيمار خواهد شد. آنچه قرار است خام خورده شود بايد شسته شود و آنچه كه پختني است بايد خوب پخته شود. غذا وقتي پخته شد و آماده شد بايد بدون تأخير خورده شود اگر بماند بايد به طور كامل حرارت ببيند. آب را بايد از منابع تميز برداشت كرده  و در جاي تميز نگهداري كرد. اگر آب رودخانه، حوض، چشمه و غيره مصرف مي‌شود بايد جوشانيده شود. اگر چاه و چشمه  محافظت شده است آب آن مي‌تواند تميز باشد. آب لوله‌كشي نيز كه كلرينه مي‌شود تميز است .
9 - آيا بيشتر اوقات كودك تنهاست يا توسط كودك بزرگ‌تر نگهداري مي‌شود؟ اگر چنين است ممكن است كودك كم ‌سن نياز به توجه بيشتر از طرف بزرگسالان داشته باشد و اين بخصوص در زمان غذا خوردن لازم است. شير مادر به تنهايي نياز غذايي و نوشيدني كودك را در 6 ماه اول عمر برآورده مي‌كند. پس از آن لازم است انواع غذاهاي كمكي به تدريج به رژيم غذايي شيرخوار همراه با شير مادر اضافه شود. كودكان در ماه‌هاي اول زندگي در معرض خطر بيماري‌ها قرار دارند. تغذيه انحصاري با شير مادر آنها را در مقابل اسهال و بيماري‌هاي عفوني شايع محافظت مي‌كند. در حدود  6 ماهگي غذا و نوشيدني‌هاي ديگر لازم است و تغذيه با شيرمادر تا پايان دو سالگي يا بيشتر همراه با غذا ادامه مي‌يابد. اگر شيرخوار در شش ماه اول خوب وزن نمي‌گيرد ممكن است نياز به دفعات بيشتر تغذيه  با شير مادر داشته باشد. شيرخواري كه تا  6 ماهگي منحصراً  شير مادر مي‌خورد نياز به ساير مايعات حتي آب ندارد .
شيرخواري كه خوب وزن نمي‌گيرد ممكن است بيمار باشد يا شير كافي دريافت نكند، بايد پزشك او را ببيند و مادر نيز راهنمايي شود كه چگونه شير بيشتري به فرزندش برساند. در سن  حدود 6 ماهگي تغذيه تكميلي آغاز مي‌شود. به ترتيب هفته مي‌توان از غلات، گوشت، (گوسفند، مرغ، گوساله) سبزي‌هاي پخته شده و له شده و... استفاده كرد. شيرخواران از  6 تا  12 ماهگي همچنان به دريافت مكرر شير مادر نياز دارند و غذاي كمكي بايد بعد از شير مادر به آنان داده شود. بعد از  6 ماهگي به لحاظ خوردن غذا و خزيدن و تماس بيشتر با اطراف، خطر بيماري‌هاي عفوني افزايش مي‌يابد. لذا بايستي دست‌هاي كودك را شست. كودكان از 6 ماهگي تا دو سالگي نياز به پنج نوبت غذا دارند. سوءتغذيه در دو سال اول عمر رشد كودك را به تأخير انداخته و آثار آن در تمام عمر باقي خواهد ماند. براي رشد خوب و سالم ماندن بايد كودك مواد غذايي مختلف شامل گوشت، ماهي، حبوبات، غلات، تخم‌مرغ، ميوه و سبزي را علاوه بر شير مادر دريافت كند .
معده كودكان كوچك است و در يك وعده نمي‌توانند غذاي مورد نياز خود را بخورند چون  نياز آنان و سوخت و سازشان زياد است بنابراين حائز اهميت است كه كودكان به دفعات كافي غذا دريافت كنند تا نيازشان برآورده شود . اگر ظرف غذا مشترك باشد ممكن است بچه‌هاي كوچك غذاي كافي دريافت نكنند. كودك بايد از بشقاب جداگانه استفاده نمايد تا والدين يا مربيان بفهمند كه چه مقدار غذا خورده است. ممكن است بچه‌هاي كوچك نياز به تشويق يا كمك براي غذا خوردن داشته باشند .
كودكان نياز به ويتامين آ دارند تا در مقابل بيماري‌ها مقاوم شده  و ديد چشمشان آسيب نبيند .
در  6 ماه اول عمر شير مادر منبع ويتامين آ است و نياز كودك را برآورده مي‌كند. مادر بايد از غذاهاي محتوي ويتامين آ  استفاده كند يا خود ويتامين آ را دريافت كند .
شيرخواران از  6 ماهگي نيز بايد ويتامين آ را از طريق غذا يا مكمل دريافت نمايند. در كشور ما از  15 روزگي قطره ويتامين شروع مي‌شود .
ويتامين آ در جگر، تخم‌مرغ، محصولات لبني، روغن كبد ماهي چرب، انبه، خربزه درختي، سيب‌زميني زرد شيرين، سبزي‌هاي با برگ سبز تيره و هويج موجود است . هنگامي كه كودكان ويتامين آ كافي دريافت نكنند با خطر شب‌كوري و ديد ناكافي در غروب يا شب مواجه مي‌شوند. در بعضي از كشورها در سنين  6 ماهگي تا پنج‌سالگي ساليانه يك تا دو بار كپسول ويتامين آ به همه كودكان داده مي‌شود .
بيماري‌هايي نظير اسهال و سرخك ويتامين آ موجود در بدن كودك را به مصرف مي‌رسانند. تغذيه بيشتر شيرخوار با شير مادر مي‌تواند اين كمبود را جبران كند. در كودكان بالاتر از   6 ماه ميوه‌ها و سبزي‌ها، شير، تخم‌مرغ، جگر و محصولات لبني مي‌توانند اين نيازها را تأمين كنند . كودكان دچار اسهال طولاني بيشتر  از  14 روز يا سرخك بايد كپسول ويتامين آ دريافت كنند. كودكان نياز به غذاي محتوي آهن دارند تا از توانايي فيزيكي و ذهني كافي برخوردار شوند. كم‌خوني كه به دليل كمبود آهن اتفاق مي‌افتد مي‌تواند رشد فيزيكي و ذهني كودك را مختل كند. علائم كم‌خوني شامل رنگ‌پريدگي زبان، كف دست و پا، داخل لب، خستگي و تنگي نفس است .
الف-  حتي كم‌خوني خفيف شيرخواران و بچه‌هاي كوچك   مي‌تواند تكامل هوشي آنان را مختل كند .
ب- كم‌خوني در بچه‌هاي زير دو سال ممكن است اختلال در تعادل و هماهنگي به‌وجود آورده و كودك را منزوي، بي‌تفاوت و بي‌ميل در كارها كند. در نتيجه توان او براي تعامل در ايجاد اثر متقابل بر يكديگر كاهش يافته، تكامل هوشي او ممكن است به تأخير افتد .
كم‌خوني در بارداري موجب تشديد خونريزي مادر، افزايش خطر عفونت هنگام زايمان و مشكلاتي از اين قبيل براي مادر مي‌شود. شيرخواران متولد شده از مادران كم‌خون غالباً از وزن كم و كم‌خوني رنج مي‌برند. مصرف آهن در مادران باردار، مادر و شيرخوار را محافظت مي‌كند. آهن در جگر، گوشت، تخم‌مرغ و حبوبات وجود دارد. افزودن آهن به بعضي مواد غذايي نيز از كم‌خوني پيشگيري مي‌كند. مالاريا و كرم قلاب‌دار مي‌توانند منجر به كم‌خوني شده يا آن را بدتر كنند. استفاده از پشه‌بند، جلوي نيش پشه را مي‌گيرد. در مناطق آلوده به انگل نيز رعايت بهداشت به پيشگيري از ابتلا به بيماري‌هاي انگلي كمك مي‌كند. نبايد